Xavi geeft Oranjespelers groen licht voor legendarisch kunststukje in Belgrado

Het Nederlands elftal treedt zondagavond in Belgrado aan tegen Servië, precies op de plek waar een halve eeuw geleden een van de meest legendarische momenten uit de voetbalgeschiedenis werd geschreven. In het stadion van Rode Ster Belgrado besliste Antonín Panenka in de EK-finale van 1976 de allereerste strafschoppenserie van een groot internationaal toernooi met zijn wereldberoemde stift door het midden.

Bondscoach Xavi Hernández liet zaterdagavond op de persconferentie weten dat hij zijn spelers niet zal tegenhouden als zij op deze historische grond een soortgelijk kunststukje willen herhalen: "Als het een goal is, dan heb ik er geen problemen mee", zei hij lachend. De gedurfde inzet van de destijds 27-jarige Panenka leverde het toenmalige Tsjecho-Slowakije na een 2-2 eindstand de Europese titel op ten koste van West-Duitsland (5-3 na strafschoppen).

Doelman Sepp Maier dook kansloos naar de hoek terwijl de bal tergend langzaam binnenviel, kort nadat Uli Hoeneß zijn inzet hoog over had geschoten. Een halve eeuw na die historische avond op 20 juni 1976 brengt het duel van Oranje tegen de Serviërs de herinnering weer helemaal tot leven, inclusief de vraag wie van de Nederlandse smaakmakers het lef zou hebben om een eventuele strafschop op identieke wijze te nemen.

Xavi Hernández geeft spelers creatieve vrijheid

Xavi Hernández staat bekend als een trainer die technische branie en aanvallend initiatief toejuicht. In een eerder interview met the Guardian omschreef de Spaanse trainer zijn uitgesproken visie op het spel al tot in detail: "Ik ben een romanticus. Ik vind het fijn dat talent en technische vaardigheid nu boven fysieke conditie worden gewaardeerd. Ik ben blij dat dat de prioriteit is; als dat niet zo was, zou er niet hetzelfde spektakel zijn."

Xavi vult zijn kijk op dominant voetbal aan met duidelijke principes: "Je zet druk, je wilt balbezit, je wilt aanvallen. Sommige teams kunnen de bal niet of willen niet passen. Waar speel je voor? Wat heeft het voor zin? Dat is geen voetbal. Combineer, passen, spelen. Dat is voetbal, voor mij in ieder geval."

De Spanjaard gaf zaterdag aan dat hij de beelden van de penalty van Panenka meermaals had gezien. "Een historisch moment: Panenka. De achternaam van de man die ongelooflijk moedig was. Het was ongelooflijk, fantastisch. Het maakt deel uit van onze passie voor voetbal. Iedereen herinnert zich dat moment." Van Xavi mogen de internationals van Oranje dat risico ook nemen, maar zelf heeft hij vanaf elf meter nooit gestift. "Nee, nee. In zulke situaties ben ik serieuzer. Ik nam sowieso niet zoveel strafschoppen. Ik was meer een specialist in vrije trappen. Bovendien had ik spelers als Ronaldinho en Messi voor me, dus dan wordt het lastig om strafschoppen te nemen."

Panenka perfectioneerde stift om bier en chocolade

Antonin Panenka bedacht de opmerkelijke techniek niet zomaar op het grote podium, maar begon er al twee jaar voor de EK-finale mee te experimenteren bij zijn club Bohemians 1905. Samen met doelman Zdeněk Hruška oefende hij na de reguliere trainingen op strafschoppen, waarbij regelmatig een krat bier of repen chocolade op het spel stonden. Omdat de keeper zijn hoek vaak vroeg koos, besloot de middenvelder de bal vertragend over de doellijn te laten zweven.

De inmiddels 77-jarige Tsjech legde uit hoe eenvoudig het idee in theorie was: "Ik begon na te denken over hoe de keepers altijd naar de ene of de andere paal duiken en ik kwam op het idee om de bal gewoon precies in het midden te chippen. En het werkte meteen. Uiteindelijk koos ik voor de penalty in de finale omdat ik realiseerde dat het de makkelijkste en eenvoudigste manier was om een doelpunt te scoren. Het is een simpel recept." Vooraf kende hij overigens geen enkele twijfel over de afloop: "Maar ik was niet honderd procent zeker dat ik zou scoren. Ik was duizend procent zeker."

De gevolgen voor Sepp Maier waren groot; Panenka onthulde dat de sluitpost tientallen jaren rancuneus bleef: "Hij sprak 35 jaar lang geen woord tegen me. Ik las artikelen dat hij zelfs een dartbord in zijn garage had met mijn gezicht erop waar hij pijltjes op gooide. Nu kunnen we wel goed met elkaar overweg." Tsjecho-Slowaakse doelman Ivo Viktor zag de brutaliteit destijds al in: "Ik had nooit geloofd dat hij die penalty in de finale zou proberen Het lijkt me nog steeds een beetje brutaal, zelfs na zoveel jaren." Voetbalgrootheid Pelé vatte het moment ooit treffend samen: "Wie een penalty neemt zoals hij, moet wel een genie of een gek zijn."

Gakpo en de dunne grens tussen genialiteit en hoon

Cody Gakpo geldt binnen de huidige selectie van het Nederlands elftal als een van de meest beheerste strafschopnemers, waardoor hij bij een eventuele strafschop tegen de Serviërs zomaar voor de ultieme behendigheidstest zou kunnen staan. Een Panenka vergt te allen tijde absolute stalen zenuwen en een vlekkeloze uitvoering.

Wanneer een stiftbal slaagt, levert het direct een moment van pure genialiteit en bewondering op, precies zoals Franz Beckenbauer destijds al concludeerde: "Alleen een echte kampioen zou met zo'n oplossing komen." Mislukt de poging echter omdat een doelman blijft staan of de chip te zacht uitvalt, dan volgt onverbiddelijk zware publieke kritiek en hoon over onnodige nonchalance en misplaatst risico. Antonin Panenka zelf geniet nog altijd van navolgers die het wel aandurven: "Het is pure vreugde om deze spelers mijn penalty te zien gebruiken. Het enige nadeel is dat ik er geen royalty's voor krijg."