Xavi Hernández maakt terugkeer van Oranje-ster plots veel ingewikkelder

Het gelijkspel tegen Duitsland leverde Xavi Hernández bij zijn debuut als bondscoach van het Nederlands elftal geen overwinning op, maar wel iets wat voor de komende maanden misschien belangrijker is. Voor het eerst werd zichtbaar hoe hij Oranje daadwerkelijk wil laten voetballen. Op papier koos de Spanjaard voor het vertrouwde 4-3-3, maar in de praktijk bleken posities voortdurend te veranderen. Vooral op het middenveld werd duidelijk dat Xavi veel minder geïnteresseerd lijkt in vaste nummers 6, 8 en 10 dan in spelers die tijdens één aanval verschillende functies kunnen uitvoeren.

Dat maakt zijn eerste wedstrijd meteen relevant voor de toekomstige hiërarchie binnen Oranje. Quinten Timber, Ryan Gravenberch en Tijjani Reijnders vormden tegen Duitsland het middenveld, terwijl de geblesseerde Frenkie de Jong ontbrak. Normaal gesproken zou de terugkeer van een speler met de status van De Jong eenvoudig lijken: iemand maakt plaats en hij neemt zijn positie weer in. Na de eerste 90 minuten onder Xavi ligt dat een stuk ingewikkelder. Niet omdat De Jong plotseling ter discussie staat, maar omdat er eigenlijk geen vaste positie is waarop hij simpelweg kan worden teruggezet.

Bij doeltrappen zakten Timber en Gravenberch bijvoorbeeld allebei terug om naast elkaar als lage middenvelders te functioneren. Xavi wilde zoveel mogelijk spelers rond de bal krijgen en vanuit die numerieke bezetting via korte combinaties onder de Duitse druk uitspelen. Reijnders stond ondertussen aanzienlijk hoger en moest als nummer 10 vooral reageren op de momenten waarop Brian Brobbey rechtstreeks werd aangespeeld. Enkele minuten later kon diezelfde veldbezetting alweer anders zijn.

Gravenberch laat zien wat Xavi werkelijk verlangt

Vooral de rol van Ryan Gravenberch is interessant voor wat er straks gebeurt wanneer Frenkie de Jong terugkeert. De Liverpool-middenvelder begon regelmatig naast Quinten Timber als een van de twee controleurs, maar kreeg nadrukkelijk niet de opdracht om daar voortdurend te blijven. Zodra de situatie het toeliet, schoof hij door naar de rechterhalfruimte. Tijjani Reijnders bewoog dan meer naar links en Timber bleef achter om de balans te bewaken.

Daarmee kon Oranje binnen dezelfde aanval feitelijk van een middenveld met twee lage spelers veranderen in een structuur met één controleur en twee hoger gepositioneerde middenvelders. Dat lijkt een belangrijk uitgangspunt van Xavi Hernández. Het 4-3-3 van de Spanjaard is geen systeem waarin iedere middenvelder negentig minuten binnen zijn eigen zone blijft. De spelers moeten herkennen wat de situatie vraagt. Soms komt Gravenberch naar de bal toe om de opbouw te ondersteunen; enkele seconden later moet hij juist verdwijnen uit die zone om ruimte voor een ploeggenoot te creëren. Dat laatste was tegen Duitsland minstens zo belangrijk als zijn balcontacten.

De wisselende bewegingen van Timber, Gravenberch en Reijnders hadden namelijk een duidelijk doel. Door Duitse middenvelders mee te trekken, probeerde Oranje de rechtstreekse passlijn van Jan Paul van Hecke naar Brian Brobbey vrij te maken. Van Hecke beschikt over de inspeelpass om een linie over te slaan, terwijl Brobbey sterk genoeg is om onder fysieke druk als aanspeelpunt te functioneren. Het middenveld hoefde daardoor niet iedere aanval zelf via twintig balcontacten op te bouwen, maar moest ook ruimte creëren voor een verticale route naar de spits. Juist dat maakt de toekomstige inpassing van De Jong interessant.

De Jong is van nature een speler die graag betrokken is bij de eerste fase van de opbouw. Hij komt naar de bal toe, kan onder druk wegdraaien en draagt de bal vervolgens zelf richting het middenveld. Dat lijkt uitstekend te passen bij wat Xavi wil, maar het betekent niet automatisch dat hij simpelweg de rol van Timber of Gravenberch overneemt. Als De Jong naast Gravenberch laag begint, moet worden bepaald wie van beiden doorschuift en wie de positie bewaakt.

Als Gravenberch zijn hybride rol behoudt, ligt het voor de hand dat De Jong vaker de achterblijvende middenvelder wordt. Maar daarmee verandert ook weer het karakter van die positie, omdat De Jong juist bekendstaat om zijn drang om met de bal vooruit te bewegen. En als Xavi De Jong die vrijheid wél geeft, moet iemand anders zijn beweging compenseren. Dat maakt Timber ineens veel relevanter dan een eenvoudige vergelijking op individuele kwaliteit zou doen vermoeden.

Tegen Duitsland had Timber geregeld de minst spectaculaire taak van het drietal, maar daardoor niet noodzakelijk de minst belangrijke. Wanneer Gravenberch opschoof en Reijnders hoger bleef, bewaakte Timber de ruimte achter hen. Daar zit precies de puzzel die Xavi de komende interlands moet oplossen. Niet welke drie middenvelders op papier de beste zijn, maar welke combinatie tegelijk voldoende controle, progressie, beweging tussen de linies en dreiging richting het doel biedt.

Dat sluit ook aan bij de keuzes die Xavi sinds zijn aantreden maakt. Spelers met verschillende profielen krijgen een kans omdat ze verschillende functies kunnen invullen. Een Joey Veerman biedt iets anders dan Timber, terwijl Gjivai Zechiël met zijn diepgang en energie opnieuw een ander wapen toevoegt. De eerste interland maakte zichtbaar waarom dergelijke verschillen waardevol kunnen zijn: Xavi lijkt niet drie vergelijkbare middenvelders te zoeken, maar spelers die binnen dezelfde structuur verschillende problemen kunnen oplossen. Dat principe beperkte zich tegen Duitsland bovendien niet tot het middenveld.

Zelfs Dumfries heeft geen vaste positie meer

Denzel Dumfries kreeg onder Ronald Koeman doorgaans een betrekkelijk herkenbare opdracht. De rechtsback moest hoog komen, de buitenbaan aanvallen en met zijn loopvermogen voor diepte zorgen. Dat wapen is onder Xavi Hernández niet verdwenen, maar er zijn verschillende taken aan toegevoegd.

Dumfries bleef tegen Duitsland soms laag als extra speler in de opbouw. Op andere momenten stond hij juist hoog aan de binnenkant, waardoor Crysencio Summerville breed kon blijven en één-tegen-één tegenover zijn directe tegenstander terechtkwam. Er waren eveneens situaties waarin Dumfries zelf de breedte hield, terwijl hij op andere momenten weer zijn bekende overlap buitenom inzette. Ook hier geldt dus dat het startformulier maar weinig vertelt over de uiteindelijke rol.

Dumfries staat als rechtsback genoteerd, maar kan binnen enkele minuten functioneren als derde opbouwer, hoge speler in de halfspace, klassieke brede back of diepgaande wingback. Voor Xavi lijkt vooral belangrijk dat hij het juiste moment herkent om van de ene naar de andere functie over te schakelen.

Dat werpt ook nieuw licht op een eerdere vraag rond de rechtsbackpositie. Op voorhand leek het logisch om te denken dat spelers als Jurriën Timber of Lutsharel Geertruida beter zouden passen wanneer Xavi van zijn back verlangt dat hij veel aan de binnenkant speelt. Tegen Duitsland bleek echter dat Xavi Dumfries niet permanent in één nieuwe rol probeert te dwingen. Hij gebruikt juist zijn bestaande kracht en voegt daar verschillende opdrachten aan toe.

Die flexibiliteit zag Oranje ook zonder bal terug. Wanneer hoog drukzetten niet mogelijk was, zakte de ploeg terug in een compact 4-4-2-middenblok. Brian Brobbey en Tijjani Reijnders vormden dan het eerste duo, terwijl de buitenspelers dichter naar het middenveld kwamen om Duitsland de route door het centrum te ontzeggen. Het patroon is telkens hetzelfde: formaties zijn vertrekpunten, geen eindstations.

Daarom kan juist de terugkeer van Frenkie de Jong veel zeggen over de volgende fase van het nieuwe Oranje. Xavi krijgt dan voor het eerst de beschikking over een middenvelder die normaal gesproken automatisch tot de belangrijkste spelers van de ploeg wordt gerekend, maar hij zal hem moeten inpassen in een structuur waarin rollen voortdurend verschuiven.

Waarschijnlijk hoeft De Jong daarin geen vaste positie te veroveren. De grotere uitdaging is dat de spelers om hem heen moeten blijven functioneren wanneer hij zelf van positie verandert. Daar zat misschien wel de belangrijkste les van Xavi's debuut in. Oranje speelt nog altijd in 4-3-3, maar wie alleen naar de poppetjes op het bord kijkt, mist steeds meer van het verhaal.